The following comes from:
Mieczysław C. Paczkowski, “X͞E MAPIA. Graffito z Groty
Zwiastowania w kontekście historyczno-teologicznym,” Vox Patrum 80
(2021): 269-302.
This is a graffiti inscription some (mainly Eastern
Orthodox) apologists cite in favor of icon veneration, I thought it would be
good to work through this article (I still struggle with Polish, so yes, I used
chatgpt to translate the article). Here are some relevant excerpts:
Jak wiadomo, wśród napisów w
języku greckim uwagę uczonych zwróciły przede wszystkim dwa słowa: X͞E MAPIA
(Χαίρε Μαρία), czyli „Zdrowaś Maryjo”. W sposób niebudzący wątpliwości i
wyraźny odczytuje się imię Maryi, które poprzedza skrót złożony z dwóch liter.
Pierwsze opracowania wskazywały, że to najstarsze znalezisko archeologiczne
świadczące o popularności wezwania należącego do najbardziej znanych modlitw
kierowanych do Bożej Rodzicielki przez chrześcijan. Jak przypuszczano w
pierwszym okresie po dokonaniu odkrycia, to już pod koniec III wieku ręka
nieznanego pielgrzyma nakreśliła na tynku te słowa. Po analizie warstw tynku
rozstrzygnięto, iż ten kluczowy napis został sporządzony raczej pod koniec
funkcjonowania kościoła synagogi. Możliwa jest więc późniejsza datacja (ściślej
przełom IV i V wieku). W każdym razie jest to świadectwo być może poprzedzające
Sobór Efeski albo powstałe krótko po nim (p. 283)
As is well known, among the inscriptions in the Greek
language scholars’ attention was drawn above all to two words: X͞E MAPIA
(Χαίρε Μαρία), that is, “Hail Mary.” The name of Mary can be read
clearly and without any doubt, and it is preceded by an abbreviation consisting
of two letters. The earliest studies indicated that this was the oldest
archaeological find attesting to the popularity of an invocation belonging to
one of the best-known prayers addressed by Christians to the Mother of God. As
was initially supposed in the first period after the discovery, already at the
end of the third century the hand of an unknown pilgrim had traced these words
in the plaster. After an analysis of the plaster layers, however, it was
determined that this key inscription was made rather toward the end of the
period during which the synagogue-church was in use. A later dating is
therefore possible (more precisely, the turn of the fourth and fifth
centuries). In any case, it is a testimony that perhaps predates the Council of
Ephesus or was produced shortly after it.
X͞E może być również odczytane
jako Χριστέ. Takie przypuszczenie wysunięto, odwołując się do używania w
chrześcijańskich inskrypcjach nomina sacra, gdy niektóre określenia wyróżniano
w układzie pisma. Pisane były w formie skróconej, z charakterystyczną linią nad
literami. Praktyka nomina sacra była, jak się wydaje, czysto chrześcijańskim
wynalazkiem. Imię Zbawcy wyróżniano na piśmie, wskazując na szacunek, z jakim
traktowano określenia Boga i tytuły chrystologiczne. Od początku daje się
zauważyć dążenie pierwszych pokoleń chrześcijan, by przedstawić w sposób
wizualny swoją wiarę. Badacze tego typu świadectw są zgodni, że ta praktyka
pisania stanowi odzwierciedlenie pobożności pierwszych chrześcijan.
Ukształtowała się określona konwencja pisania świętych słów. Nie ma
bezpośrednich świadectw paleograficznych, że imię Maryi traktowano jako „nomen
sacrum”. Było tak natomiast w przypadku określenia μήτηρ.
Przekonanie, że należy czytać
X[ΡΙΣΤ]E, zostało zasugerowane przez formę litery i poziomą kreskę u góry.
Mógłby to być odnośnik do praktyki stosowania nomina sacra, jednak także
obecność imienia Maryi wskazuje na kontekst zwiastowania oraz wezwanie imienia
Dziewicy. Ponadto graffito nabiera jeszcze większego znaczenia, gdyż pojawiło
się w kontekście judeochrześcijańskim, jak o tym świadczą inne napisy. Tak więc
kult Najświętszej Dziewicy zaczął się bardzo wcześnie, a jego kontynuacja
została później potwierdzona przez chrześcijan w epoce bizantyjskiej. Są to już
jednak, jak wiadomo, świadectwa późniejsze. W rzymskich katakumbach pojawiały
się imiona czczonych tam męczenników. Nazaretańskie graffito jest bardzo mocnym
argumentem w dokumentowaniu kultu Maryi, której imię pojawia się w analogicznym
kontekście.
Przy założeniu, że litery X͞E to
wspomnienie Zbawiciela, znamienne byłoby to, że zostało one powiązane z Maryją,
Jego Matką. W tym przypadku jednak należałoby oczekiwać kolejnych używanych w
tym specyficznym kontekście określeń (np. „Zbawca”) lub wezwań „Wspomnij o mnie
(o nas)”. Mimo wszystko lektura Bagattiego wydaje się jak najbardziej
przekonująca i jest szeroko akceptowana. (pp. 284-85)
X͞E may also be read as Χριστέ (“Christ”). This supposition
has been advanced by appealing to the use of nomina sacra in Christian
inscriptions, in which certain terms were distinguished by their layout in the
script. They were written in abbreviated form, with a characteristic horizontal
line above the letters. The practice of nomina sacra seems to have been
a purely Christian invention. The name of the Savior was marked out in writing,
indicating the reverence with which designations of God and Christological
titles were treated. From the very beginning one can observe the tendency of the
first generations of Christians to express their faith visually. Scholars who
study this type of evidence agree that this practice of writing reflects the
piety of the earliest Christians. A specific convention for writing sacred
words took shape. There is no direct paleographic evidence that the name of
Mary was treated as a nomen sacrum; this was, however, the case with the
designation μήτηρ (“mother”).
The conviction that X[ΡΙΣΤ]E should be read here
was suggested by the form of the letter and the horizontal stroke above it.
This could be a reference to the practice of using nomina sacra;
however, the presence of the name Mary also points to the context of the
Annunciation and to an invocation of the Virgin’s name. Moreover, the graffito
acquires even greater significance because it appeared in a Judeo-Christian
context, as is attested by other inscriptions. Thus the cult of the Most Holy
Virgin began very early, and its continuation was later confirmed by Christians
in the Byzantine period. These are, as is well known, later testimonies. In the
Roman catacombs, the names of the martyrs venerated there also appear. The
Nazareth graffito is a very strong argument in documenting the cult of Mary,
whose name appears in an analogous context.
If one assumes that the letters X͞E are a
reference to the Savior, it would be significant that they were associated with
Mary, his Mother. In that case, however, one would expect additional
designations used in this specific context (e.g., “Savior”) or invocations such
as “Remember me (us).” Nevertheless, Bagatti’s reading seems entirely
convincing and is widely accepted.
Nawet jeśli należy przesunąć
datowanie graffito z Nazaretu, to jednak jest on jednoznacznym świadectwem
wiary i pobożności bezimiennych wiernych w okresie początkowych sporów
mariologicznych, czyli od końca II wieku do ostatnich dekad IV i początku V wieku.
Badając kolejne warstwy tynku, archeologowie doszli do wniosku, że właśnie
napis „Zdrowaś Maryjo” nie mógł zbytnio poprzedzać epoki zburzenia pierwotnego
sanktuarium. Nie wyklucza to jednak możliwości, że był to także jeden z
pierwszych o owoców materialnych, gdy wierni byli w sposób wyraźniejszy
zachęceni, by wzywać Maryję w różnych formułach modlitewnych. (p. 286)
Even if the dating of the Nazareth graffito needs to be
pushed later, it nevertheless remains an unambiguous testimony to the faith and
piety of unnamed believers during the period of the earliest Mariological
controversies, that is, from the end of the second century through the final
decades of the fourth and the beginning of the fifth century. By examining
successive layers of plaster, archaeologists concluded that the inscription “Hail
Mary” could not have significantly preceded the period of the destruction
of the original sanctuary. This does not, however, rule out the possibility
that it was also one of the earliest material fruits of a time when the
faithful were more explicitly encouraged to invoke Mary in various prayer
formulas.
Dokumentacja archeologiczna
została poddana powtórnej analizie. Ponadto ponowne przebadanie najważniejszych
graffiti Nazaretu z epoki wczesnochrześcijańskiej sprawiło, że należało
skorygować niektóre hipotezy odnośnie chronologii98 sformułowane ponad pięć
dekad temu przez Bagattiego. Inskrypcje poświadczające kult maryjny nie mogą
być już datowane tak wcześnie, jak zakładał archeolog franciszkańiski.
Przesunięto je na IV i V wiek. Dotyczy to jednak wcześniejszego okresu, zanim
nastąpiły radykalne zmiany, jeśli chodzi o miejsce kultu w Nazarecie
(wyburzenie niektórych domów i wyrównanie terenu). Rekonstrukcja napisów, a tym
samym ich wyjaśnienie, było już modyfikowane. Nie przyniosła jednak
zasadniczych zmian w ich interpretacji. Chociaż tylko w pierwszych czterech
wiekach pielgrzymi mogli nawiedzać Nazaret jeszcze w mało zmienionej strukturze
osady rolniczo-rzemieślniczej. Pozostawiono nietknięte niektóre elementy
domostw i obejść. W tym czasie, czyli ok. 340 roku po Chrystusie, pojawiały się
graffiti. Najbardziej spektakularne są malowidła w obrębie groty Konona albo Walerii,
gdzie znajduje się klasyczne wspomnienie męczeństwa. Należy jednak przede
wszystkim zwrócić uwagę na pojawiający się często chrystologiczny charakter
formuł inskrypcji znajdujących się w miejscu, gdzie „Słowo stało się ciałem”.
(pp 286-87)
The archaeological documentation has been subjected to
renewed analysis. Moreover, a re-examination of the most important early
Christian graffiti from Nazareth made it necessary to correct certain
hypotheses concerning chronology that had been formulated more than five
decades ago by Bagatti. The inscriptions attesting Marian devotion can no
longer be dated as early as the Franciscan archaeologist had assumed; they have
been shifted to the fourth and fifth centuries. This, however, still concerns
an earlier phase, before radical changes took place with regard to the site of
worship in Nazareth (the demolition of certain houses and the leveling of the
terrain).
The reconstruction of the inscriptions, and thus their
interpretation, has already been modified, though without bringing about any
fundamental change in how they are understood. It should be noted that only in
the first four centuries were pilgrims able to visit Nazareth while it still
retained the largely unaltered structure of an agricultural-artisan settlement.
Certain elements of houses and courtyards were left untouched. During this
period, that is, around A.D. 340, graffiti began to appear. The most spectacular
are the paintings within the grotto of Conon or Valeria, where a classic
commemoration of martyrdom is found. Above all, however, attention should be
drawn to the frequently occurring Christological character of the inscriptional
formulas found at the place “where the Word became flesh.”
Zakończeni
Graffiti w Nazarecie, odnoszące się do Maryi
czy stanowiące konkretny dowód nawiedzania miejsca zwiastowania, nie powstały
samoistnie. To przejawy pobożności, którym towarzyszyła refleksja Kościoła i
modlitwa wierzących. Nie można więc oderwać tych materialnych dokumentów od
kontekstu historyczno-teologicznego. Przez to ich wymowa staje się jaśniejsza i
bogatsza. Materialne ślady tego, co można nazwać sensus fidelium i mariologii
oficjalnej (spekulatywnej i katechetycznej). Interpretowany w świetle Łk 1,28
graffito X͞E MAPIA zawiera imię Maryi, potwierdzając wcześniejszy kult niż
świadectwo anonimowego pielgrzyma z Piacenzy. To ważny dowód na to, że kult
Matki Bożej nie był wyłącznie uzależniony od Soboru Efeskiego. We współczesnych
badaniach wprowadzono uproszczenia o charakterze chronologicznym i naukowym,
jak również umowną periodyzację rozwoju mariologii. Pobożność ludowa, widoczna
od początku w sanktuariach palestyńskich, wykraczała poza te sztywne ramy.
Spojrzenie na refleksję Ojców Kościoła dotyczącą pierwszych słów pozdrowienia
anielskiego pozwoliło odkryć jej niezwykłą głębię i bogaty kontekst
duchowo-modlitewny. Dla starożytnego Kościoła inwokacja χαίρε, Μαρία nie była
jedynie słowami powitania, lecz także zaproszeniem do radości, wskazywały na pełnię
czasów i dokonujące się zbawienie. (p. 295)
Conclusion
The graffiti in Nazareth that refer to Mary or
constitute concrete evidence of visits to the site of the Annunciation did not
arise in isolation. They are manifestations of piety accompanied by ecclesial
reflection and the prayer of believers. These material documents therefore
cannot be separated from their historical and theological context; when read
within it, their meaning becomes clearer and richer. They are material traces
of what may be called the sensus fidelium and of official Mariology
(speculative and catechetical).
Interpreted in the light of Luke 1:28, the graffito X͞E
MAPIA contains the name of Mary, confirming a cult earlier than the
testimony of the anonymous pilgrim from Piacenza. This is an important proof
that devotion to the Mother of God was not dependent exclusively on the Council
of Ephesus. In contemporary scholarship, chronological and methodological
simplifications have been introduced, along with a conventional periodization
of the development of Mariology. Popular piety, visible from the beginning in
the Palestinian sanctuaries, transcended these rigid frameworks.
A consideration of the reflection of the Church Fathers
on the first words of the angelic greeting has made it possible to uncover
their extraordinary depth and rich spiritual and prayerful context. For the
ancient Church, the invocation χαῖρε, Μαρία was not merely a word of
greeting, but also an invitation to joy, pointing to the fullness of time and
to the salvation that was being accomplished.
X͞E
MAPIA. The Graffito from the Grotto of the Annunciation in the Historical and
Theological Context
(summary)
The article presents the history
of the Grotto of the Annunciation from the earliest manifestations of the cult.
We then focus on the meaning of the graffito X͞E
MAPIA from Nazareth. The documentation concerning the inscription in question
was examined. Thanks to the graffiti you can see the peculiar Christian memory
concerning the person of the Virgin Mary and the annunciation. The grotto of
the Annunciation underwent many changes over the centuries. Numerous
architectural elements that are part of these older buildings were discovered
out of position, showing religious symbols and graffiti, among which a special
value assumes the graffito „Hail Mary”. In reality, it is a sure historical document of the Marian
cult before the council of Ephesus of the slightly later context. In the first
centuries of the Church, the words of the angelic greeting were reread in
different perspectives, revealing a multiplicity of interpretative nuances.
They are not just a simple greeting, but an invitation to joy, then they
announce the newness of the times and the new saving economy. The same words
become prayer addressed to Mary and are connected with the various Marian
titles and liturgical expressions. (pp 295-96)
